WEBVTT 00:00:00.140 --> 00:00:04.199 هفتم مارس، سال 203 پیش از میلاد 00:00:04.500 --> 00:00:07.820 شهر کارثج، در شمال آفریقا [در تونس امروزی] 00:00:08.220 --> 00:00:10.659 زن جوانی به نام «پرپتوآ»ـ 00:00:10.660 --> 00:00:13.939 در یکی از میادین مسابقه رومی، در انتظار مرگ بود 00:00:13.940 --> 00:00:16.419 چون ایمانش را انکار نمی کرد 00:00:16.420 --> 00:00:20.100 ایمانی چنان قوی که پایه های امپراطوری را می لرزاند 00:00:21.580 --> 00:00:23.419 00:00:23.420 --> 00:00:28.380 خانواده اش به او التماس کردند تا باورهایش را کنار بگذارد و زنده بماند 00:00:30.220 --> 00:00:33.140 اما او - همچنان که ترسیده بود،ـ نپذیرفت 00:00:34.300 --> 00:00:37.660 00:00:40.000 --> 00:00:44.253 «انـــدرو مــــار» 00:00:39.340 --> 00:00:44.659 ـ«پرپتوا» یکی از شورشی های معنوی بود که تعدادشون رو به افزایش بود 00:00:44.660 --> 00:00:52.699 این چند قرن، زمان به راه افتادن جنبشهای دسته جمعی اخلاقی و دینی در سرتاسر دنیا بود 00:00:53.620 --> 00:00:56.539 مردمی که به نظر چیز بیشتری می خوان 00:00:56.540 --> 00:01:01.380 بیشتر از سرگرمی بیشتر از امنیت، بیشتر از قدرت 00:01:03.420 --> 00:01:08.100 در صحنه جهان، این عصر، عصر کشمکشه 00:01:09.300 --> 00:01:13.859 مبارزه ای بین شمشیر و «کلمه»ـ ـ ظاهرا «کلمه» اشاره به جمله ای از آغاز انجیل یوحنا دارد: «در آغاز تنها کلمه بود و کلمه خدا بود»: (مترجم) 00:01:13.860 --> 00:01:16.980 الله 00:01:17.004 --> 00:01:32.004 ..:: ارائه شده توسط وب سايت بلبل جان ::.. ‏.:: www.bolboljan.net ::. 00:01:33.880 --> 00:01:37.880 «تــــاریخ جهــــان» به روایت اندرو مار 00:01:42.940 --> 00:01:48.940 این قسمت:ـ کلــمه و شمشیر 00:01:59.820 --> 00:02:05.619 نوشته های قدیمی هندی، یک داستان منحصر به فرد رو روایت می کنن داستان یک الهام اخلاقی 00:02:05.620 --> 00:02:10.660 که جزئیات اون، به معنی کلمه، در طی 2هزار سال به فراموش سپرده شده بودند 00:02:13.940 --> 00:02:17.339 یک روز در سال 295 پیش از میلاد 00:02:17.340 --> 00:02:19.979 شاهزاده ای جوان به نام «آشوکا»،ـ 00:02:19.980 --> 00:02:23.020 داشت دنبال شمشیر پدربزرگش می گشت.ـ 00:02:24.580 --> 00:02:28.059 پدربزرگش بنیانگزار امپراطوری «موریا» بود 00:02:28.060 --> 00:02:30.699 که شمال هند رو در بر می گرفت.ـ 00:02:30.700 --> 00:02:34.979 پدربزرگش بهش هشدار داده بود که شمشیر خطرناکه 00:02:34.980 --> 00:02:37.859 اما، مثل همیشه تو قصه‌ها 00:02:37.860 --> 00:02:41.660 پسر به حرف پیرمرد توجهی نکرد 00:02:56.900 --> 00:02:59.059 00:02:59.060 --> 00:03:02.020 آشوکا یعنی «بی غم»ـ 00:03:03.660 --> 00:03:05.219 00:03:05.220 --> 00:03:07.659 و شاهزاده هم مثل اسمش بی غم بود 00:03:07.660 --> 00:03:12.340 وقتی پدرش مرد، برادرانش رو کشت تا تاج و تخت رو تصاحب کنه 00:03:16.420 --> 00:03:19.539 سپس به کشور همسایه یعنی «کالینگا» حمله کرد 00:03:19.540 --> 00:03:23.740 و 100 هزار مرد، زن و کودک رو کشت 00:03:27.380 --> 00:03:30.620 رک باشیم، تا حالاش که خیلی قصه تاریکیه 00:03:31.940 --> 00:03:35.339 تاریخ پر از جنازه های میدانهای نبرد 00:03:35.340 --> 00:03:37.740 و فاتحان خیره-چشمه 00:03:39.500 --> 00:03:42.619 اما این داستان یه کم فرق داره 00:03:42.620 --> 00:03:46.859 چون این بار وقتی فاتح میدان بین جنازه ها راه می‌رفت،ـ 00:03:46.860 --> 00:03:48.740 احساس پیروزی نکرد 00:03:53.140 --> 00:03:55.499 وقتی آشوکا به ویرانی‌ای فکر کرد،ـ 00:03:55.500 --> 00:03:59.219 که در میدان نبرد به بار آورده بود،ـ 00:03:59.220 --> 00:04:02.539 به نظر، چیزی در درونش دچار دگرگونی شد 00:04:02.540 --> 00:04:05.699 پیروزی بزرگ چیه؟ 00:04:05.700 --> 00:04:09.979 اون گفت وقتی کشوری مورد تهاجم قرار می گیره،ـ 00:04:09.980 --> 00:04:13.459 مرگ، کشتار و تبعید به بار می‌آد.ـ 00:04:13.460 --> 00:04:17.140 این فقط سربازان نیستن که در هم می شکنند بلکه کل جامعه س 00:04:18.380 --> 00:04:20.939 آشوکا گفت: بی گناهان 00:04:20.940 --> 00:04:25.859 راهبها، معلمان، خانواده ها و دوستان هم 00:04:25.860 --> 00:04:28.659 از خشونت رنج می برند 00:04:28.660 --> 00:04:32.440 همینطور از جداشدن از کسانی که دوستشون دارند.ـ 00:04:48.500 --> 00:04:51.859 من در تاریخ هیچ نمونه دیگه ای سراغ ندارم 00:04:51.860 --> 00:04:54.839 که یک فاتح،ـ نه به خاطر فتوحاتش 00:04:54.840 --> 00:04:58.440 که به خاطر «ندامت»ش در خاطرها مونده باشه 00:05:05.700 --> 00:05:13.719 آشوکا درگیر دگرگونی ای شد که شاید عمیق‌ترین دگرگونی معنوی و سیاسی در تاریخ باشه 00:05:13.980 --> 00:05:18.660 اون به ارزشهای سرشار از صلح بودائیسم گروید 00:05:19.820 --> 00:05:24.259 شفقت، تسکینی بر رنج 00:05:24.260 --> 00:05:28.700 تلاشی برای فهمیدن و بهبود زندگی؛ اینجا بر روی کره زمین 00:05:39.580 --> 00:05:43.379 آشوکا شروع به تغییراتی در امپراطوریش گشت 00:05:43.380 --> 00:05:46.259 برده‌داری رو قدغن کرد 00:05:46.260 --> 00:05:49.340 مدرسه و بیمارستان بنا کرد 00:05:50.900 --> 00:05:54.099 اون حتی دستور داد چاه بکنند و درخت بکارند 00:05:54.100 --> 00:05:57.060 تا مسافرا زیر سایه اونها استراحت کنند 00:05:59.820 --> 00:06:02.259 آشوکا شاید گسترش نظامی رو متوقف کرده بود 00:06:02.260 --> 00:06:04.539 اما مطمئنا می خاست عقایدش رو گسترش بده. 00:06:04.540 --> 00:06:07.659 اون در پایتخت خودش یه جور کارخونه راه اندازی کرد 00:06:07.660 --> 00:06:12.099 تا ستونهای سنگی عظیمی با سرستونِ شیر درست کنند 00:06:12.100 --> 00:06:16.299 و قوانین و دیدگاههای اون در مورد جهان رو روی ستونها حکاکی کنند 00:06:16.300 --> 00:06:19.460 و در سراسر منطقه مرکزی هند منتشر کنند.ـ 00:06:21.180 --> 00:06:26.419 این سیستم مخابره اولیه کلا به فراموشی سپرده شد 00:06:26.420 --> 00:06:28.219 و در تاریخ گم شد.ـ 00:06:28.220 --> 00:06:32.879 تا این که در دهه 1800، پیام آشوکا 00:06:32.880 --> 00:06:37.580 توسط یک مرد جوان انگلیسی که متن باستانی ستونها رو باز کرد، رمزگشایی شد 00:06:39.460 --> 00:06:44.899 ـ«هیچ موجود زنده ای نباید کشته یا قربانی بشه ـ 00:06:44.900 --> 00:06:47.819 ـ«سایر ادیان نباید مورد سرزنش قرار بگیرند 00:06:47.820 --> 00:06:55.199 ـ«به سالخوردگان، فقرا و مضطرین،ـ خدمتکاران و کارگران احترام کنید»ـ 00:06:57.340 --> 00:07:00.259 فرمان آشوکا رو میشه تقریبا 00:07:00.260 --> 00:07:02.939 یک بیانیه حقوق بشر دونست 00:07:02.940 --> 00:07:07.720 که بیش از 2هزار سال قبل از تشکیل سازمان ملل نوشته شده.ـ 00:07:11.660 --> 00:07:16.899 اون همچنین مبلغانی بودایی رو تا ویتنام و سری لانکا فرستاد 00:07:16.900 --> 00:07:18.700 و حتی تا مدیترانه.ـ 00:07:21.580 --> 00:07:24.780 امروز بودایی ها تقریبا در تمام قاره ها ریشه دارند 00:07:29.380 --> 00:07:35.900 وقتی آشوکا پیر شد، قدرت و دارایی های زمینی‌ش رو کنار گذاشت 00:07:37.460 --> 00:07:42.980 می گن وقتی مُرد فقط یک نصف انبه داشت 00:07:53.220 --> 00:08:00.119 بعدها ادیان خشن‌تر و رهبران سیاسی،ـ بودایی گری رو از هند بیرون کردند 00:08:00.580 --> 00:08:04.739 اما جایگاه آشوکا از پانویس کتابهای تاریخی خیلی بالاتره.ـ 00:08:04.740 --> 00:08:06.619 چون بعد از بازکشف او،ـ 00:08:06.620 --> 00:08:09.980 اون تبدیل به یک الگوی بزرگ در هند مُدرن شد 00:08:11.220 --> 00:08:13.379 شاید آشوکا در غرب شناخته شده نباشه 00:08:13.380 --> 00:08:15.979 اما دهها میلیون هندی 00:08:15.980 --> 00:08:19.300 هنوز او رو سمبل رواداری و مایه افتخار می دونن.ـ 00:08:20.420 --> 00:08:25.260 او الگویی برای رهبران صلح‌جو مانند گاندی بود 00:08:26.500 --> 00:08:29.780 که هوادار قدرت معنوی بود. نه قدرت نظامی 00:08:30.900 --> 00:08:35.060 فک کنم عقیده آشوکا این بود که یادمانِ درست، اینه 00:08:41.140 --> 00:08:43.980 اما آشوکا فقط یک استثنا بود 00:08:49.660 --> 00:08:53.179 در 1000 مایلی شمال شرقی امپراطوری «موریا»،ـ 00:08:53.180 --> 00:08:57.179 رهبر دیگری، برای رسیدن به قدرت، به همون راه سنتی متوسل می شد:ـ 00:08:57.180 --> 00:08:58.500 خشونت 00:09:05.940 --> 00:09:07.939 در قرن سوم پیش از میلاد 00:09:07.940 --> 00:09:11.780 سرزمین آسیا ملقمه ای از دوَل در حال جنگ بود 00:09:14.420 --> 00:09:18.500 تا این که بالاخره یکی از رهبران، رقباش رو به زمین زد.ـ 00:09:21.420 --> 00:09:24.019 اون این کار رو با یک تاکتیک جنگی مهلک انجام داد 00:09:24.020 --> 00:09:26.100 که به «باران تیر» مشهوره.ـ 00:09:32.420 --> 00:09:37.339 این کار 25 سال طول کشید و یک میلیون نفر از نیروهای دشمن رو به کام مرگ کشید 00:09:37.340 --> 00:09:42.419 اما تا سال 221 پیش از میلاد، او تمام ایالات رو فتح کرده بود 00:09:42.420 --> 00:09:47.300 نام اون رهبر، «یینگ ژنگ» بود. پادشاه «چین»ـ 00:09:49.500 --> 00:09:52.459 او به خودش نام «امپراطور نخست» رو داد 00:09:52.460 --> 00:09:54.939 و به افتخار قوم خودش، قوم «چین»ـ 00:09:54.940 --> 00:09:58.940 نام امپراطوری بزرگش رو «چین» گذاشت 00:10:03.700 --> 00:10:09.459 ـ«یینگ ژنگ» قصد داشت ملت 50 میلیون نفری تحت فرمانش رو با هم متحد کنه 00:10:09.460 --> 00:10:13.500 او چین رو همونقدر ظالمانه برپا کرد که جنگ رو برپا می کرد 00:10:14.980 --> 00:10:16.819 تمامی پادشاهی های قدیمی چین 00:10:16.820 --> 00:10:20.379 با تمام پایتختها و سنن و فرهنگهاشون 00:10:20.380 --> 00:10:22.259 از روی زمین محو شدند.ـ 00:10:22.260 --> 00:10:26.699 امپراطور نخست، یک واحد پولی،ـ 00:10:26.700 --> 00:10:30.099 یک واحد وزن و اندازه گیری،ـ و یک دولت بنا گذاشت 00:10:30.100 --> 00:10:33.379 و لشکری عظیم به کار گرفت 00:10:33.380 --> 00:10:37.819 تا پروژه عظیم دفاع از مرزهای شمالی رو آغاز کنه.ـ همونی که امروز بهش می گیم 00:10:37.820 --> 00:10:40.779 دیوار بزرگ چین 00:10:40.780 --> 00:10:43.419 اما حتی مهمتر از اون این که 00:10:43.420 --> 00:10:46.859 امپراطور بزرگ اولین سیستم واحدِ نوشتن رو 00:10:46.860 --> 00:10:50.700 برای تمام چین ایجاد کرد.ـ 00:10:53.260 --> 00:10:56.059 بالاخره یک ملت واحد در دنیا ظهور کرد 00:10:56.060 --> 00:10:59.619 اما نه به اون شکلی که «آشوکا» پادشاه هند بهش احسنت بگه.ـ 00:10:59.620 --> 00:11:03.980 اما «یینگ ژنگ» هم به معنویات علاقه داشت 00:11:06.620 --> 00:11:09.219 او یک ایده کاملا ساده در مورد جهان بعد از مرگ داشت 00:11:09.220 --> 00:11:12.420 «اگه بمیرم، همش رو با خودم می برم» 00:11:13.780 --> 00:11:18.220 به این ترتیب ساخت بزرگترین مقبره ای که بشر تا حالا به خود دیده آغاز شد 00:11:25.460 --> 00:11:31.299 مورخ باستانی «شیما چیان» از سرزمینی زیرزمینی حرف می زنه 00:11:31.300 --> 00:11:34.579 که 700 هزار برده اون رو ساخته‌اند 00:11:34.580 --> 00:11:39.179 و سقف گنبدی اون پر از ستاره بوده 00:11:39.180 --> 00:11:41.660 و زیر سقف، قصر برنزی امپراطوری قرار داشته 00:11:44.820 --> 00:11:47.699 همه چیز به جسد «یینگ ژنگ» می رسید 00:11:47.700 --> 00:11:52.420 که در مرکز یک سری اتاقهای زیرزمینی قرار داشت.ـ 00:11:55.300 --> 00:11:59.580 یک لشکر مصنوعی قبر امپراطور رو دوره کرده بوده اند.ـ 00:12:02.020 --> 00:12:07.299 گفته میشه نهرهای کوچیکی به عنوان نماد صد رودخونه چین اونجا وجود داشته 00:12:07.300 --> 00:12:09.779 که توی اونها، جیوه خالص درخشان جاری بوده 00:12:09.780 --> 00:12:13.659 یک «چینِ کوچک»ِ نه چندان کوچک 00:12:13.660 --> 00:12:16.860 که امپراطور تا همیشه در اون فرمانروایی کنه 00:12:20.340 --> 00:12:26.619 این داستان شبیه به یک داستان تخیلی افراطی بود تا این که در 1974 00:12:26.620 --> 00:12:30.219 یک عده کارگر مشغول حفاری چاههای آب در «ژی‌آن» بودند 00:12:30.220 --> 00:12:35.619 تا این که به سردابه ای رسیدند که 7هزار مجسمه به اندازه انسانهای واقعی در اون بود 00:12:35.620 --> 00:12:37.139 که از سفال درست شده بودند 00:12:37.140 --> 00:12:40.740 این مجسمه ها امروز در سراسر دنیا به نام «لشکر سفالی» شهره شده‌اند 00:12:42.940 --> 00:12:45.219 باستانشناسان معتقدند که لشکر سفالی 00:12:45.220 --> 00:12:47.279 تنها بخش کوچکی از 00:12:47.280 --> 00:12:51.419 مجموعه زیرزمینی بزرگ آرامگاه امپراطوره 00:12:51.420 --> 00:12:54.580 که 57 کیلومتر مربع مساحت دارد.ـ 00:12:56.020 --> 00:12:58.699 اگر باستانشاسان اشتباهات بعیدی نکنند،ـ 00:12:58.700 --> 00:13:02.099 ممکنه زیر این تپه ها، بزرگترین راز دنیای باستان 00:13:02.100 --> 00:13:04.460 خوابیده باشه.ـ 00:13:07.900 --> 00:13:10.259 ـ«یینگ ژنگ» چین را 00:13:10.260 --> 00:13:13.999 با تحمیل مکتبی قانون مدار و منظم یکپارچه نگه داشت 00:13:14.400 --> 00:13:16.339 اسم این مکتب «قانون پرستی» ـه 00:13:16.340 --> 00:13:17.900 اما این مکتب هم بی دردسر نبود.ـ 00:13:21.300 --> 00:13:24.139 مانند همه اقوام در دنیای باستان، 00:13:24.140 --> 00:13:28.339 چینی ها هم تعداد بسیار زیادی ادیان به اصطلاح محلی داشتند.ـ 00:13:28.340 --> 00:13:32.659 به مناسک طبیعی معتقد بودند،ـ به پرستش پدرانشون معنقد بودند،ـ 00:13:32.660 --> 00:13:34.739 و سعی به جادوگری هم داشتند.ـ 00:13:34.740 --> 00:13:37.499 اما یک فلسفه اجتماعی هم داشتند 00:13:37.500 --> 00:13:40.699 که توسط متفکر چینی «کنفسیوس» ارائه شده بود 00:13:40.700 --> 00:13:45.699 و بر احترام، خانواده و نظم تاکید داشت.ـ 00:13:45.700 --> 00:13:50.659 اما به پادشاهان و فرمانروایان محلی هم خطاب می کرد:ـ 00:13:50.660 --> 00:13:55.419 دانا باشید، واضح رفتار کنید، عادل باشید 00:13:55.420 --> 00:13:57.900 اما مهربون هم باشید.ـ 00:14:08.140 --> 00:14:11.339 ولی این نصیحت توسط همه فرمانروایان چین رعایت نمی شد 00:14:11.340 --> 00:14:15.700 ـ«یینگ ژنگ» از انسانیت کنفسیوس نفرت داشت 00:14:17.540 --> 00:14:21.699 یکی از نشانه های واضح برای اضطرابِ یک شاه مستبد 00:14:21.700 --> 00:14:25.100 تخریب کتابخانه هاست.ـ 00:14:30.420 --> 00:14:33.299 در سال 213 پیش از میلاد 00:14:33.300 --> 00:14:37.259 امپراطور فرمان کتابسوزی عظیم رو صادر کرد 00:14:37.260 --> 00:14:39.379 کتابهای افکار کنفسیوس.ـ 00:14:39.380 --> 00:14:45.419 یک سال بعد، 460 دانشمند پیدا شدند 00:14:45.420 --> 00:14:47.540 که هنوز کتابهای ممنوعه رو داشتند.ـ 00:14:48.620 --> 00:14:52.740 ـ«یینگ ژنگ» دستور داد همه اونها رو زنده به گور کنند 00:15:01.980 --> 00:15:04.780 اما کشتن عقاید به این سادگیها نیست 00:15:05.740 --> 00:15:09.540 عقاید کنفسیوس، تا امروز در چین دوام آورد 00:15:14.900 --> 00:15:18.659 ـ«یینگ ژنگ» می خواست تا می تونه حکومت کنه 00:15:18.660 --> 00:15:22.259 اون اونقدر مشتاق نبود که به مقبره ش بره 00:15:22.260 --> 00:15:25.540 بنابراین سعی کرد با خوردن دارو، سر مرگ رو شیره بماله 00:15:28.900 --> 00:15:34.700 کیمیاگری بهش پیشنهاد خوردن اکسیر ابدیت داد 00:15:39.060 --> 00:15:41.820 اما هیچ وقت نمیشه صددرصد به دکتر اعتماد کرد 00:15:46.300 --> 00:15:49.939 جزء فعال در شربت سحرآمیز اون کیمیاگر،ـ 00:15:49.940 --> 00:15:53.819 جیوه به شدت سمی از آب در اومد 00:15:53.820 --> 00:15:57.379 00:15:57.380 --> 00:16:00.900 مرگ «یینگ ژنگ» راحت نبود 00:16:07.460 --> 00:16:11.019 پس، رسیدیم به یه سلطان فریب خورده دیگه 00:16:11.020 --> 00:16:13.420 که قدرت زمینیش به انتها رسیده.ـ 00:16:14.460 --> 00:16:19.099 فقط با این فرق که این یکی یکی از شخصیتهای به واقع محوری 00:16:19.100 --> 00:16:20.739 در تاریخ جهانه.ـ 00:16:20.740 --> 00:16:24.739 امپراطور نخست اگرچه سخت گیر و متوحش بود 00:16:24.740 --> 00:16:27.019 اما به چینی ها حس «بودن» داد 00:16:27.020 --> 00:16:30.899 حس این که مردمی واحد هستند 00:16:30.900 --> 00:16:34.699 در کشوری واحد تحت فرمان رهبری واحد.ـ 00:16:34.700 --> 00:16:38.460 و این حس، نقش مهمی در جهانی که امروز در اون زندگی می کنیم داره 00:16:41.740 --> 00:16:43.419 بنابراین، تا همین حد 00:16:43.420 --> 00:16:48.980 میشه «یینگ ژنگ» رو یکی از نخستین تاثیرگذاران بر زمین دونست.ـ 00:16:54.580 --> 00:17:00.659 در این نقطه از تاریخ، نصف جمعیت کره زمین،ـ در یکی از دو امپراطوری بزرگ اون زمان زندگی می کردند 00:17:03.660 --> 00:17:07.900 یکی چین.ـ و دیگری رقیب غربی اون. که چینی ها نام اون رو هم نشنیده بودند:ـ 00:17:09.140 --> 00:17:10.300 روم 00:17:14.100 --> 00:17:17.419 تعداد انسانهای تحت رهبری این دو امپراطوری تقریبا برابر بود 00:17:17.420 --> 00:17:21.059 تقریبا 45 میلیون نفر در روم 00:17:21.060 --> 00:17:26.859 و بر طبق گزارشات مالیاتی «هان» از چین،ـ 57میلیون نفر در چین.ـ 00:17:26.860 --> 00:17:29.899 دو امپراطوری قلمروهای تقریبا برابری هم داشتند 00:17:29.900 --> 00:17:33.579 و در نتیجه هر دوشون فکر می کردند که دارند بر کل دنیا حکومت می کنند.ـ 00:17:33.580 --> 00:17:38.139 رومی ها می گفتن فرمانروای «اوربیس تراروم» هستن.ـ یعنی تمام زمین 00:17:38.140 --> 00:17:41.379 چینی ها هم می گفتند فرمانروای «هر چه زیر آسمان است» هستن 00:17:41.380 --> 00:17:44.459 هر دو تمدنهای مهندسیِ بزرگیِ بودند 00:17:44.460 --> 00:17:50.219 و ارتشهای اونها کاملا شبیه به هم به نظر می اومد و به یک اندازه مهلک بود 00:17:50.220 --> 00:17:54.939 اما با این حال، با بیش از 7200 کیلومتر فاصله از هم،ـ 00:17:54.940 --> 00:17:59.259 هیچ کدوم واقعا نمی دونستند که دیگری هم وجود داره 00:17:59.260 --> 00:18:05.419 روم تمدنی بود مبتنی بر نظامی گری، مصرف گرایی و تجارت 00:18:05.420 --> 00:18:09.740 و پایتخت مالی و سیاسی منطقه مدیترانه بود.ـ 00:18:10.780 --> 00:18:12.940 اما قدرت زمینی برای معروف ترین سرباز روم 00:18:12.941 --> 00:18:16.739 که دائما در سلسله مراتب بالا می رفت،ـ کافی نبود 00:18:16.740 --> 00:18:21.220 چیزی نمونده بود که او برای رسیدن به مقام «خدای زنده» اقدام کنه.ـ 00:18:22.460 --> 00:18:26.780 در 48 پیش از میلاد، او به مصر رسید 00:18:29.540 --> 00:18:33.139 اون با جنگیدن در میدان سخت سیاست در روم،ـ راه خودش رو به بالا باز کرده بود 00:18:33.140 --> 00:18:36.859 او بیش از یک میلیون نفر رو در «گُل» کشت کشوری باستانی در سرزمین فرانسه امروزی 00:18:36.860 --> 00:18:38.340 تا تحسین دیگران رو به دست بیاره.ـ 00:18:41.140 --> 00:18:44.899 اون حالا قوی ترین مرد در منطقه مدیترانه بود 00:18:44.900 --> 00:18:46.379 اسم اون مرد 00:18:46.380 --> 00:18:47.899 00:18:47.900 --> 00:18:49.980 بله، ژولیوس سزار بود 00:18:55.780 --> 00:19:00.020 مصر زمانی ستاره ای در جهان بود 00:19:07.540 --> 00:19:11.059 و حالا با داشتن فرمانروایانی یونانی 00:19:11.060 --> 00:19:16.300 هنوز هم انباری بود از دانش و علم باستانی 00:19:17.340 --> 00:19:20.980 مصر ضعیف بود مقروض بود 00:19:22.100 --> 00:19:25.659 اما پایتخت اون، اسکندریه 00:19:25.660 --> 00:19:29.180 در نظر بسیاری، بزرگترین شهر زمین بود 00:19:30.420 --> 00:19:34.739 کتابخونه این شهر هفتصدهزار کتاب داشت 00:19:34.740 --> 00:19:40.539 یعنی کلکسیونی کامل از دانش بشری اون روزِ جهان کلاسیک.ـ 00:19:43.540 --> 00:19:46.699 این شهر مرکزی برای مطالعه در هر زمینه ای بود 00:19:46.700 --> 00:19:50.740 از مهندسی گرفته تا پزشکی؛ـ ریاضی گرفته تا تاریخ 00:19:54.300 --> 00:19:58.859 مصری ها فراعنه خودشون رو «خدایان زنده» می دونستند 00:19:58.860 --> 00:20:01.859 ـ«کلئوپاترا» هم زنی پایبند به این سُنَن بود.ـ 00:20:01.860 --> 00:20:05.339 اما اگه فکر کردید اون فقط یک «جیگر خوشمزه» بود،ـ 00:20:05.340 --> 00:20:08.419 شدیدا دچار سوء تفاهم شدید.ـ 00:20:08.420 --> 00:20:13.979 او به نه زبان تکلم می کرد و یک نویسنده بود 00:20:13.980 --> 00:20:17.019 فلسفه و علوم رو آموزش دیده بود 00:20:17.020 --> 00:20:20.819 00:20:20.820 --> 00:20:26.699 اما به همراه بادر کوچیکش «تولمی»،ـ بازمانده ای بی باک از یک جنگ قدرت بود 00:20:28.100 --> 00:20:29.780 اون به یک بازو احتیاج داشت 00:20:31.220 --> 00:20:33.060 به سزار 00:20:39.580 --> 00:20:42.580 برادرش دورُبر سزار نگهبان گذاشته بود 00:20:44.980 --> 00:20:48.700 اما «کلئوپاترا» زنی نبود که به سادگی بشه متوقفش کرد 00:20:50.900 --> 00:20:56.579 صحنه، برای یکی از هیجان‌انگیزترین ورودها در تاریخ فراهم بود 00:20:56.580 --> 00:20:58.419 00:20:58.420 --> 00:20:59.779 00:20:59.780 --> 00:21:01.460 00:21:11.660 --> 00:21:15.579 [تکلم به زبان مصری] 00:21:15.580 --> 00:21:20.340 ـ«کلئوپارتا» فقط یک شب وقت داشت تا بر سزار غلبه کنه 00:21:26.780 --> 00:21:29.859 مورخ رمی «پلوتارک»، فقط اشاره کرده که 00:21:29.860 --> 00:21:37.139 «سزار به شدت تحت تاثیر زکاوت، دلربایی و کاریزمای خانوم قرار گرفته بود» 00:21:39.940 --> 00:21:42.099 باشه مام باور کردیم!ـ 00:21:42.100 --> 00:21:48.580 ـ«پلوتارک» همچنین گفته که «کلئو» در عشوه‌گری چیزی کم نگذاشت 00:21:59.940 --> 00:22:02.259 صبح که از راه رسید 00:22:02.260 --> 00:22:06.699 وقتی برادر کوچکتر سرزده وارد شد،ـ دید اونا اونجان:ـ 00:22:06.700 --> 00:22:08.900 سزار و کلئوپاترا 00:22:09.940 --> 00:22:11.859 دیر رسیدی «تولمی» کوچولو 00:22:11.860 --> 00:22:14.700 کلئوپاترا دوباره به تاج و تخت رسیده بود 00:22:25.140 --> 00:22:28.539 سزار و کلئوپارترا پیمانشون رو 00:22:28.540 --> 00:22:31.100 با مراسمی بر روی رود نیل محکم کردند 00:22:32.460 --> 00:22:36.260 برای فرمانروایان باستانی،ـ دیده شدن حیاتی بود 00:22:39.100 --> 00:22:43.980 حال کلئوپاترا در 21 سالگی، یگانه فرمانروای مصر بود 00:22:45.180 --> 00:22:50.020 و پسز سزار، «سزارین» رو در شکمش داشت 00:22:51.060 --> 00:22:56.340 فرمانروای احتمالی دو جهان مصر و روم.ـ 00:22:58.780 --> 00:23:01.459 و سزارِ میانسال چی شد؟ 00:23:01.460 --> 00:23:05.739 با انرژی ای که از مال خود کردن این «خدای زنده» به دست آورده بود،ـ 00:23:05.740 --> 00:23:08.060 سزار تصمیم گرفت خودش هم یک خدای زنده بشه.ـ 00:23:10.900 --> 00:23:17.159 او در بازگشت فاتحانه به روم، صورتش رو مثل خدای «مشتری» [ژوپیتر] قرمز کرد 00:23:19.020 --> 00:23:21.499 و یک آیین مذهبی جدید بنا نهاده شد:ـ 00:23:21.500 --> 00:23:24.019 «ژوپیتر جولیوس» 00:23:24.020 --> 00:23:28.699 در خارج از خانه سزار، یک زیارتگاه مخصوص برای خدای زنده ترتیب داده شد 00:23:28.700 --> 00:23:31.539 و بله، یک ماه هم به نام او نامگذاری شد 00:23:31.540 --> 00:23:33.899 که امروز بهش میگیم «جولای»ـ 00:23:33.900 --> 00:23:36.539 اگر سزار یک سیاستمدار امروزی بود،ـ 00:23:36.540 --> 00:23:39.939 شک نمی کردیم که به دردسر می افتاد 00:23:39.940 --> 00:23:42.020 حتما می گفتیم سزار می بازه 00:23:44.780 --> 00:23:52.599 روم شهری مقرراتی و سیاسی بود که از 500 سال جلوتر به فرمانروایی شاهان جواب رد داده بود 00:23:56.020 --> 00:24:01.499 فرمان سزار بر خدا خواندن خودش، بر خلاف این امر بود 00:24:01.500 --> 00:24:04.859 وقتی سزار، دیکتاتور ابدی اعلام شد 00:24:04.860 --> 00:24:08.299 برخی سناتورها تصمیم گرفتند عکس العمل نشان بدهند 00:24:08.300 --> 00:24:10.420 00:24:17.660 --> 00:24:20.979 در پانزدهم مارس 44 قبل از میلاد 00:24:20.980 --> 00:24:22.660 سزار وارد «سالن پومپی» شد 00:24:22.661 --> 00:24:24.940 سنا اون روز در این سالن جلسه داشت 00:24:26.260 --> 00:24:31.260 به سزار یک نامه داده شد. برای اون که حواسش رو پرت کنند 00:24:35.020 --> 00:24:38.140 00:24:44.780 --> 00:24:47.899 می گن دوست روزگاران قدیم سزار، «برتوس»ـ 00:24:47.900 --> 00:24:51.900 آخرین ضربه از 23 ضربه چاقو رو به سزار زد 00:25:09.380 --> 00:25:13.020 سیاست از قدیم کسب‌وکار سختی بود 00:25:14.940 --> 00:25:18.859 جنگ داخلی امپراطوری رو تکه پاره کرد 00:25:18.860 --> 00:25:25.660 مدعیان جانشینی سزار 14 سال برای اثبات برتری با هم جنگیدند 00:25:27.140 --> 00:25:30.700 ـ«کلئوپاترا» دید در سمت بازنده ها قرار گرفته 00:25:34.900 --> 00:25:38.419 زنده گذاشتن اون کار خطرناکی [برای جانشینان سزار] بود 00:25:38.420 --> 00:25:41.820 00:25:45.380 --> 00:25:46.459 00:25:46.460 --> 00:25:49.379 ـ«کلئوپاترا» قبول نکرد خودش رو تسلیم کنه 00:25:49.380 --> 00:25:51.739 بالاخره اون یک خدا بود 00:25:51.740 --> 00:25:55.580 و اجازه نمی داد چندتا آدم معمولی فانی اون رو بکشند 00:25:57.860 --> 00:25:59.779 00:25:59.780 --> 00:26:01.300 00:26:04.220 --> 00:26:06.139 کلئوپاترا که مُرد 00:26:06.140 --> 00:26:07.820 مصر هم مُرد 00:26:10.220 --> 00:26:14.940 قدیمی ترنی پادشاهی جهان تبدیل به یک استان معمولی از استانهای روم شد 00:26:23.940 --> 00:26:27.579 اما پیروز نهایی نبرد، خودبزرگ‌بینی سزار بود 00:26:27.580 --> 00:26:32.380 مردم تمام جانشینان سزار رو مثل امپراطوران الهی می پرستیدند 00:26:34.300 --> 00:26:38.219 روم تحت غلبه ابرپولدارها،ـ 00:26:38.220 --> 00:26:42.780 فساد،ـ و امپراطورهایی بود که نقش خدا رو بازی می کردند 00:26:44.500 --> 00:26:48.620 قدرت سیاسی، الوهیت رو به فساد کشده بود 00:26:49.820 --> 00:26:53.620 روم آماده یک انقلاب معنوی بود 00:27:08.580 --> 00:27:11.980 این انقلاب در مرزی ترین نقطه امپراطوری آغاز شد 00:27:13.220 --> 00:27:18.020 وقتی یک مرد معمولی، تغییراتی غیرمعمولی در قلبش حس کرد 00:27:19.260 --> 00:27:21.860 اورشلیم، 36 سال پس از میلاد 00:27:24.300 --> 00:27:30.219 ـ«سول» با فروش خیمه به ارتش روم کسب و کار خوبی داشت 00:27:30.220 --> 00:27:35.059 اون یک پیمانکار محلی بود، یک شهروند رومی و یک یهودی خالص 00:27:35.060 --> 00:27:36.819 00:27:36.820 --> 00:27:42.579 در این روز خاص، سر و کله مردی به نام «استفان» پیدا شد 00:27:42.580 --> 00:27:46.899 که داشت توی بازار اورشلیم بلبشو درست می کرد.ـ 00:27:46.900 --> 00:27:51.219 اون می گفت پسر یک نجار 00:27:51.220 --> 00:27:55.779 که چندسال پیش به صلیب کشیده شده بود، پسر خدا بوده.ـ 00:27:55.780 --> 00:28:00.659 در بین ناظرین، هیچ کس غیرتی‌تر از «سول» نبود.ـ 00:28:00.660 --> 00:28:10.759 اون به خودش گفت که همه یهودی ها اون رو،ـ به خاطر پابندیش به سنتهای پدرانش می شناسند 00:28:10.900 --> 00:28:13.299 و گفتن این که عیسی، مسیح خدا بوده،ـ 00:28:13.300 --> 00:28:16.459 کُفره و غیرقابل تحمل 00:28:16.460 --> 00:28:19.420 و مجازات کُفر فقط یک چیز بود 00:28:20.660 --> 00:28:23.859 00:28:23.860 --> 00:28:25.260 00:28:28.860 --> 00:28:32.019 ـ«سول» وایستاد و کشته شدن «استفان» رو تماشا کرد 00:28:32.020 --> 00:28:35.740 00:28:44.940 --> 00:28:48.219 سنگسار هنوز هم در بعضی جاهای دنیا، به عنوان مجازات کفر اجرا میشه 00:28:55.180 --> 00:28:59.419 ـ«استفان» همون جا اولین شهید مسیحیت شد 00:28:59.420 --> 00:29:04.579 آیا مرگ او، «سول» رو وادار به تفکر دوباره یا احساس گناه کرد؟ 00:29:04.580 --> 00:29:05.939 البته که نه 00:29:05.940 --> 00:29:09.699 او تشویق شد تا به «تعقیب [مسیحیان]» بپیونده 00:29:09.700 --> 00:29:15.079 او در حال تهدید و کشتار مسیحیان هم دیده شد 00:29:15.540 --> 00:29:17.220 00:29:18.340 --> 00:29:21.379 و با مجوز کشیش اعظم 00:29:21.380 --> 00:29:26.380 به دنبال یافتن مسیحیان بیشتری در دمشق رفت 00:29:29.220 --> 00:29:33.540 اما سفر او برای شکار انسان در ادامه متوقف شد 00:29:35.740 --> 00:29:37.699 00:29:37.700 --> 00:29:39.819 اون طور که انجیل می گه 00:29:39.820 --> 00:29:44.260 ـ«سول» در راه دمشق از حال رفت 00:29:50.540 --> 00:29:53.460 00:29:55.060 --> 00:29:57.499 او صدای عیسی رو شنید 00:29:57.500 --> 00:30:01.660 که بهش می گفت دست از تعقیب مسیحیان بردار 00:30:04.540 --> 00:30:06.459 وقتی به هوش اومد 00:30:06.460 --> 00:30:07.620 کور شده بود 00:30:10.540 --> 00:30:15.020 در دمشق، سه روز بدون آب و غذا موند 00:30:16.020 --> 00:30:20.739 مسیحی ای به نام «آنانیاس» او رو لمس کرد 00:30:20.740 --> 00:30:25.100 و می گن با لمس اون مسیحی، "پولک‌ها از پیش چشم‌های «سول» فروافتاد"ـ 00:30:35.140 --> 00:30:38.659 چیزی که در راه دمشق برای «پل» اتفاق افتاد 00:30:38.660 --> 00:30:42.819 یه کم شبیه به توهم صحراییه 00:30:42.820 --> 00:30:46.499 اما صدایی که او شنید، زندگیش رو عوض کرد 00:30:46.500 --> 00:30:49.739 شکارچی مسیحیها خودش غسل تعمید کرد 00:30:49.740 --> 00:30:52.619 و به دین مردمی گروید که به دنبال شکار اونها بود 00:30:52.620 --> 00:30:57.259 اون از دست اسم یهودی قدیمیش «سول» خلاص شد و نام خودش رو «پل» گذاشت 00:30:57.260 --> 00:31:02.659 و شغل جدیدی اختیار کرد که به شدت جاه‌طلبانه بود 00:31:02.660 --> 00:31:06.739 این که اخبار دین جدید رو 00:31:06.740 --> 00:31:10.499 نه فقط به یهودیان، یونانی ها،ـ 00:31:10.500 --> 00:31:14.859 رومی ها و مصری ها،ـ که برای هر کسی که بهش گوش بده، ببره 00:31:14.860 --> 00:31:19.139 چون از نظر او، این خدا، خدای واحد بود 00:31:19.140 --> 00:31:24.300 و قواعد او قواعدی برای همه مردم زمین بود 00:31:24.324 --> 00:31:34.324 بلبل جان ‏.:: www.bolboljan.net ::. 00:31:36.180 --> 00:31:40.699 پل با حرکت به سمت جنوب شروع کرد و به صحرای عربستان رفت 00:31:40.700 --> 00:31:43.379 او هنوز هم یک فروشنده دوره گرد بود 00:31:43.380 --> 00:31:46.419 اما حالا پیامی رو می فروخت 00:31:46.420 --> 00:31:49.540 که تاریخ دین رو تغییر می داد.ـ 00:31:50.820 --> 00:31:56.059 تا قبل از «پل» تمام پیروان مسیح، یهودی بودند 00:31:56.060 --> 00:32:00.779 داستان مرد اهل شهر «جلیل‌»، داستانی در حد محلی بود 00:32:00.780 --> 00:32:06.179 اما درخواست پل به تغییر دین،ـ هزاران نفر غیریهودی رو متقاعد کرد 00:32:06.180 --> 00:32:09.619 که عیسی برای نجات بشر اومده بوده 00:32:09.620 --> 00:32:13.819 نجات همه: یهودی یا مشرک، برده یا آزاد 00:32:13.820 --> 00:32:15.740 00:32:17.460 --> 00:32:21.779 امروز شاید 15 میلیون یهودی در دنیا وجود داشته باشه 00:32:21.780 --> 00:32:26.699 اما به خاطر سنتی که پل بنیانگزار اون بود 00:32:26.700 --> 00:32:31.059 تعداد مسیحیان 2 میلیارد نفره 00:32:31.060 --> 00:32:33.420 یعنی بزرگترین دین تاریخ 00:32:41.140 --> 00:32:44.379 پل همینطور به سفر ادامه داد 00:32:44.380 --> 00:32:47.419 او بازداشت شد و به زندان افتاد 00:32:47.420 --> 00:32:51.899 شلاق خورد، کشتی‌ش غرق شد، تشنگی کشید، گرسنگی کشید 00:32:51.900 --> 00:32:55.979 گفت که مشرکین بهش حمله کرده‌اند 00:32:55.980 --> 00:32:59.660 همینطور یهودی ها، راهزنان و حیوانات وحشی.ـ 00:33:02.940 --> 00:33:08.459 این قدرتِ کلمه بود که دور تا دور جهان 00:33:08.460 --> 00:33:12.500 با سرعت گامهای یک مرد، به جلو حرکت می کرد.ـ 00:33:21.220 --> 00:33:25.380 سفر پل در قلب امپراطوری در شهر رم به پایان رسید 00:33:26.700 --> 00:33:29.479 او به جرم به راه انداختن شورش 00:33:29.480 --> 00:33:33.780 به واسطه موعظه کردن در مورد عیسی درون یک معبد یهودی، بازداشت شد 00:33:35.180 --> 00:33:38.799 حالا او آماده بود که از مرگ خودش به عنوان یک سلاح معنوی بهره ببره 00:33:38.800 --> 00:33:42.040 تا کل امپراطوری رو به لرزه در بیاره:ـ 00:33:43.140 --> 00:33:45.259 «شهادت» 00:33:45.260 --> 00:33:48.379 گفته میشه که پل در روم گردن زده شد 00:33:48.380 --> 00:33:52.139 او معمولا شاهد مجازات دردناک‌تری بود. مجازات به صلیب کشیده شدن 00:33:52.140 --> 00:33:53.819 اما پل یک شهروند رومی بود 00:33:53.820 --> 00:33:57.579 و رمی ها شهروند خودشون رو به صلیب نمی کشیدند 00:33:57.580 --> 00:34:03.019 البته باید گفت که پل دیگه شهروند اونها نبود 00:34:03.020 --> 00:34:05.539 در گوشه و کنار سرزمین مدیترانه،ـ 00:34:05.540 --> 00:34:08.819 گروههای کوچکی از فرقه مذهبی اسرارآمیز او 00:34:08.820 --> 00:34:13.740 یعنی مسیحیت، شروع به ظهور و گسترش کردند 00:34:17.460 --> 00:34:21.139 اعدام مسیحیون تبدیل شده بود به یک سرگرمی دسته جمعی 00:34:21.140 --> 00:34:23.339 در سراسر امپراطوری 00:34:23.340 --> 00:34:26.099 از کلوزیوم در رم گرفته 00:34:26.100 --> 00:34:30.419 تا میادین مبارزه در شمال آفریقا 00:34:30.420 --> 00:34:33.140 00:34:45.620 --> 00:34:49.459 صبح روز هفتم مارس سال 203 پس از میلاد 00:34:49.460 --> 00:34:52.940 گروهی کوچک از زندانیان رو به میدانی در شهر کارثج می بردند 00:34:55.140 --> 00:34:59.020 در بین اونا زن جوانی بود به نام «ویبیا پرپتوآ» 00:35:04.820 --> 00:35:09.119 اون به جرم مسیحیت، محکوم به مرگ برای سرگرمی مردم شده بود 00:35:20.180 --> 00:35:23.739 صدای «پرپتوآ» یکی از معدود صداهای زنان در دنیای باستانه 00:35:23.740 --> 00:35:26.440 که به گوش ما رسیده 00:35:27.740 --> 00:35:30.219 نام او به واسطه نوشته ای حفظ شده 00:35:30.220 --> 00:35:33.140 که او در یک زندان رومی کثیف و تاریک نوشته بود.ـ 00:35:35.020 --> 00:35:36.299 00:35:36.300 --> 00:35:40.659 ـ«ما رو به زندان انداختند. من ترسیده بودم»ـ 00:35:40.660 --> 00:35:43.979 ـ«من هیچ وقت در همچین سوراخ تاریکی نبوده ام 00:35:43.980 --> 00:35:46.859 ـ«[زندان] شلوغ بود گرما طاقت‌فرسا بود»ـ 00:35:46.860 --> 00:35:49.860 «و نگرانی بچه‌م داشت منُ شکنجه می کرد» 00:35:51.020 --> 00:35:54.859 به نظر نمیاد این ها نوشته های یک مورخ یا یک کشیش باشه 00:35:54.860 --> 00:35:57.459 که در مورد «پرپتوآ» نوشته.ـ 00:35:57.460 --> 00:36:02.419 تصور ما بر اینه که این کلمات از زبان خود این زن جوان نوشته شدند 00:36:02.420 --> 00:36:05.339 در شرایطی واقعا سخت 00:36:05.340 --> 00:36:13.979 چون پدرِ «پرپتوآ» از بس بهش التماس کرده بود که دینش رو انکار کنه و نجات پیدا کنه،ـ تقریبا دیوانه شده بود 00:36:14.060 --> 00:36:16.179 شوهرش ترکش کرده بود 00:36:16.180 --> 00:36:19.739 و او در زندان با پسر نوزاده‌ش تنها مونده بود 00:36:19.740 --> 00:36:21.780 00:36:26.100 --> 00:36:28.899 «بچه‌م از گرسنگی بی‌حال شده بود» 00:36:28.900 --> 00:36:30.940 00:36:32.180 --> 00:36:36.980 «با دلواپسی با مادر و برادرم در مورد بچه حرف زدم» 00:36:38.740 --> 00:36:42.060 [تلکم به لاتینی] 00:36:43.820 --> 00:36:47.179 «و مسئولیت بچه رو به اونها سپردم» 00:36:47.180 --> 00:36:50.139 [تلکم به لاتینی] 00:36:50.140 --> 00:36:53.259 00:36:53.260 --> 00:36:58.300 ـ«زجر می کشیدم که می دیدم به خاطر دلسوزی برای من در عذاب هستند»ـ 00:37:21.540 --> 00:37:24.060 00:37:44.220 --> 00:37:46.699 شب قبل ار اعدام،ـ 00:37:46.700 --> 00:37:51.380 ـ«پرپتوآ» در یک خواب معجزه‌آسا دید که چی به سرش خواهد اومد 00:37:59.500 --> 00:38:03.900 «به جماعتی خیره شده بودم که با سرگرمی منُ نگاه می کردند» 00:38:05.660 --> 00:38:09.579 ـ«بعد یک مصری ترسناک با همراهاش به سمت من اومد ...ـ 00:38:09.580 --> 00:38:11.580 تا با من بجنگه»ـ 00:38:15.900 --> 00:38:20.020 «همونجا چند مرد زیبا اومدند تا حامیان من باشند» 00:38:22.420 --> 00:38:25.100 «من برهنه بودم و تبدیل به یک مرد شدم» 00:38:26.300 --> 00:38:30.299 «بعد مردان حامی شروع کردند به مالیدن روغن به بدنم» 00:38:30.300 --> 00:38:34.300 «و دیدم که مصری در خاک غوطه خورد» 00:38:36.380 --> 00:38:37.420 00:38:43.060 --> 00:38:45.260 «و مبارزه رو آغاز کردیم» 00:38:47.180 --> 00:38:52.599 ـ«وقتی با پاشنه به صورتش زدم، سعی کرد پامو بگیره» 00:38:56.180 --> 00:38:58.819 ـ«منُ روی هوا بلند کرد 00:38:58.820 --> 00:39:01.940 «من شروع کردم به لگد زدن. انگار که به زمین لگد می‌زدم» 00:39:04.100 --> 00:39:06.819 «دستهامُ به هم دادم و سرش رو گرفتم» 00:39:06.820 --> 00:39:09.259 «با صورت افتاد روی زمین» 00:39:09.260 --> 00:39:10.740 «و من به سرش لگد زدم» 00:39:14.100 --> 00:39:18.220 ـ«مردم شروع کردند به فریاد زدن و حامیان من به بالا پایین پریدن»ـ 00:39:20.420 --> 00:39:21.540 «بعد بیدار شدم» 00:39:23.860 --> 00:39:27.019 «و فهمیدم قرار نیست با حیوان بجنگم» 00:39:27.020 --> 00:39:28.580 «بلکه قراره با شیطان بجنگم» 00:39:32.980 --> 00:39:38.059 رویاهایی مثل این، یک پیام مسیحی انقلابی به همراه دارند:ـ 00:39:38.060 --> 00:39:40.579 مردم معمولی حائز اهمیت‌اند.ـ 00:39:40.580 --> 00:39:45.580 این رویاها صحنه نبردی آسمانی بین خیر و شر هستند 00:39:47.540 --> 00:39:49.179 این رویا، یک لحظه نادر رو 00:39:49.180 --> 00:39:53.659 در ذهن یک شهید صدر مسیحیت تداعی می کنه.ـ 00:39:53.660 --> 00:39:55.859 رویای معجزه‌آسای پرپتوآ 00:39:55.860 --> 00:39:59.419 آخرین چیزیه که از زبان خود او می شنویم 00:39:59.420 --> 00:40:03.499 اما تقابل او با رم روز بعد از اون اتفاق افتاد 00:40:03.500 --> 00:40:05.979 اون روز اون رو به میدان بردند 00:40:05.980 --> 00:40:09.299 مرد جوان دیگری به نام فلیسیتاس هم اون روز بوده.ـ 00:40:09.300 --> 00:40:12.579 یک مسیحی شاهد این ماجرا بوده 00:40:12.580 --> 00:40:17.739 و اون طور که اون شاهد عینی تعریف کرده، این اتفاقات می افته:ـ 00:40:17.740 --> 00:40:19.380 00:40:23.740 --> 00:40:27.980 «مردم خواستند که اونها رو پیش ببرند» 00:40:32.020 --> 00:40:37.380 «اونها بلند شدند و به سمت محل شهادتشون برده شدند» 00:40:40.580 --> 00:40:43.700 00:40:51.340 --> 00:40:57.240 «اونها بی حرکت موندند و در سکوت از دم شمشیر گذرونده شدند» 00:41:02.620 --> 00:41:06.540 00:41:08.860 --> 00:41:10.299 00:41:10.300 --> 00:41:11.860 00:41:15.620 --> 00:41:17.260 00:41:21.860 --> 00:41:22.899 00:41:22.900 --> 00:41:28.100 «وقتی تیغ به استخوان پرپتوآ خورد، جیغ کشید» 00:41:33.220 --> 00:41:36.419 «بعد او دست لرزان گلادیاتور جوان رو گرفت» 00:41:36.420 --> 00:41:39.380 «و روی گلوی خودش گذاشت» 00:41:47.180 --> 00:41:48.739 00:41:48.740 --> 00:41:52.020 00:42:04.820 --> 00:42:08.299 برای مسیحیون، این داستان داستان مرگ نیست 00:42:08.300 --> 00:42:10.900 بلکه داستان پیروزی بر مرگه 00:42:12.100 --> 00:42:17.659 فرهنگ شهادت، رومی ها رو شگفت زده و گیج‌ کرده بود 00:42:17.660 --> 00:42:20.499 اما اونا یک ارزش مشترک در شهادت می دیدند:ـ 00:42:20.500 --> 00:42:25.859 این که شجاعانه زجر کشیدن، مستحق افتخاری عظیمه 00:42:25.860 --> 00:42:30.619 این جوری بود که پرپتوآ مرگ تحقیرآمیز در مقابل مردم رو 00:42:30.620 --> 00:42:35.180 تبدیل به یک جور پیروزی برای مومنین کرد 00:42:36.740 --> 00:42:39.779 وعده بهشت، گروندگان بیشتری رو جذب مسیحیت کرد 00:42:39.780 --> 00:42:42.620 اونقدر که رم دیگه نمی تونست اونها رو بکشه 00:42:45.620 --> 00:42:48.339 در فاصله صدسال پس از مرگ پرپتوآ 00:42:48.340 --> 00:42:52.299 مسیحیت سر تا سر امپراطوری روم گسترش پیدا کرده بود 00:42:52.300 --> 00:42:55.819 مغازه دارها، مدیرها، بازرگانان 00:42:55.820 --> 00:42:59.979 و در آخر در سال 337 میلادی، امپراطور «کنستانتین»،ـ 00:42:59.980 --> 00:43:02.699 مردی که با کودتا به قدرت دست پیدا کرده بود،ـ 00:43:02.700 --> 00:43:07.059 و یک جانی سیاسی پرحرارت بود،ـ 00:43:07.060 --> 00:43:09.580 اعلام کرد که مسیحی شده.ـ 00:43:12.900 --> 00:43:16.380 مسیحیت دیگه اون مسیحیت قدیم نشد 00:43:26.820 --> 00:43:28.539 کنستانتین اولین کسی بود که 00:43:28.540 --> 00:43:32.099 دین مسیحیت رو به جنگیدن متصف کرد 00:43:32.100 --> 00:43:36.859 پیش از اون، مسیحی‌ها نباید حتی به ارتش ملحق می شدند 00:43:36.860 --> 00:43:40.339 اونها مثل پرپتوآ صلح‌طلب بودند 00:43:40.340 --> 00:43:44.500 حالا صلیب تبدیل شده بود به شمشیر.ـ 00:43:50.340 --> 00:43:54.299 در آخر، پاسخ روم به انقلابهای معنوی 00:43:54.300 --> 00:43:57.739 یک جواب کاملا رومی بود 00:43:57.740 --> 00:44:00.499 -عملگرایانه و زیرکانه- 00:44:00.500 --> 00:44:04.299 اونها دستشون رو دراز کردند 00:44:04.300 --> 00:44:07.579 و حتی این فرهنگ انقلابی رو هم برداشتند و در خود حل کردند 00:44:07.580 --> 00:44:09.899 و اون رو رومی ساختند 00:44:09.900 --> 00:44:13.980 این که این کار رو تحسین کنیم یا ازش نفرت داشته باشیم، سئوال سختیه.ـ 00:44:15.180 --> 00:44:19.419 ادغام مسیحیت و قدرت جهانی 00:44:19.420 --> 00:44:22.539 امپراطوری روم رو تا مدتهای طولانی بیمه می کرد 00:44:22.540 --> 00:44:26.500 این پیوند، یکی از مبانی بنیادین دنیای غربه 00:44:33.180 --> 00:44:37.099 اما قرار نیست هر امپراطوری ای بعد از فروپاشی، میراثی به جا بزاره 00:44:37.100 --> 00:44:39.099 در نقاط دیگر جهان،ـ 00:44:39.100 --> 00:44:43.460 بقیه فرهنگ‌ها هنوز سعی داشتند طبیعت رو آروم کنند 00:44:46.620 --> 00:44:51.459 در سراسر جهان معروفه که سالهای 535 و 536 پس از میلاد 00:44:51.460 --> 00:44:53.820 سالهایی بدون نور خورشید بودند 00:44:54.820 --> 00:44:58.979 از راهبان ایرلندی گرفته تا مورخین بیزانس 00:44:58.980 --> 00:45:02.539 و تا سرزمینهای یخ زده قطب جنوب همه همین قصه رو می گن 00:45:02.540 --> 00:45:07.419 که سالی فاجعه آمیز با آسمان تاریک و از بین رفتن محصولات کشاورزی رخ داده بوده 00:45:07.420 --> 00:45:10.620 00:45:13.220 --> 00:45:17.719 تمام جنبشهای انبوه معنوی در چین، هند و روم ـ 00:45:17.720 --> 00:45:21.339 این دو سال رو با زحمت به تحمل گذروندند 00:45:21.340 --> 00:45:27.839 اما برای فرهنگ «نازا» در ساحل اقیانوس آرام در آمریکای جنوبی این سال، سالی فاجعه آمیز بود 00:45:35.220 --> 00:45:39.499 مردمان «نازکا» مهندسان و هنرمندان بزرگی بودند 00:45:39.500 --> 00:45:44.219 اما اونها کسانی بودند که پاسخ نهایی رو به این ایده قدیمی دادند که 00:45:44.220 --> 00:45:51.379 مردمان هر محلی باید رابطه ای هوشمندانه و سازگار با طبیعت داشته باشند 00:45:51.460 --> 00:45:56.779 مردمان «نازکا» این خطوط و تصاویر وسیع رو بر جا گذاشتند 00:45:56.780 --> 00:46:00.099 که بین 200 تا 600 سال پس از میلاد به وجود آمده 00:46:00.100 --> 00:46:05.019 نقوش از صدها متر تا هزاران متر طول دارند 00:46:05.020 --> 00:46:07.939 بسیاری از اونها رو فقط از آسمان میشه دید 00:46:07.940 --> 00:46:10.660 انگار که برای خدایان کشیده شده باشند 00:46:17.940 --> 00:46:21.059 مردمان «نازکا» چیزی بیشتر از این خطوط برای ما بر جا گذاشتند 00:46:21.060 --> 00:46:26.099 اون تپه های کوچیکی که پشت سر من می بینید زمانی اهرام بودند 00:46:26.100 --> 00:46:28.339 که دور تا دورشون میادینی بوده 00:46:28.340 --> 00:46:33.579 و یک هرم مرکزی به ارتفاع سی متر، اونها رو قبضه کرده بوده 00:46:33.580 --> 00:46:37.420 اینجا در زمان مردم نازکا، شهر مقدس «کاواچی» بوده 00:46:40.140 --> 00:46:45.060 حتما چشم انداز فوق العاده ای داشته و فقط هم ساختمانها دیدنی نبوده اند 00:46:53.980 --> 00:46:57.499 کشیشان نارکا در زمان نوزادی برای کشیش شدن برگزیده می شدند 00:46:57.500 --> 00:47:02.699 و جمجمه هاشون با آتل و بانداژهای محکم به شکلی فرم داده می شده 00:47:02.700 --> 00:47:05.940 تا به شکل عجیبی دراز و نوک دار بشن.ـ 00:47:07.700 --> 00:47:11.859 کار اونها این بود که خدایان عصبانی رو آروم کنند 00:47:11.860 --> 00:47:16.780 یک جور بیمه اجتماعی که با واحد «سر جدا شده» پرداخت می شده 00:47:22.060 --> 00:47:24.620 قربانی ها مردمان خود این سرزمین بوده اند 00:47:25.900 --> 00:47:27.339 و این هم یکیشونه 00:47:27.340 --> 00:47:29.739 این یک مرد جوانه 00:47:29.740 --> 00:47:32.299 این مدل نیستا 00:47:32.300 --> 00:47:35.459 اینجا در هوای آزاد صحرا، پوسیدگی خیلی کم اتفاق میفته 00:47:35.460 --> 00:47:37.299 وحشتناکه 00:47:37.300 --> 00:47:39.339 اما همه جای دنیا 00:47:39.340 --> 00:47:42.499 به نظر ایده خوبی بود که مردم رو بکشند 00:47:42.500 --> 00:47:45.219 و به خدایان تقدیم کنند و با این کار 00:47:45.220 --> 00:47:47.599 تلاش کنند باران یا زلزله 00:47:47.600 --> 00:47:50.699 یا هر دردسر دیگه ای که وجود داشته رو تحت کنترل در بیارن 00:47:50.700 --> 00:47:54.179 اما به نظر میرسه قربانی کردن انسان در این [تمدن] 00:47:54.180 --> 00:47:56.900 ناگهان دچار افزایش شده 00:47:59.060 --> 00:48:00.619 و به نظر میاد دلیل این اتفاق 00:48:00.620 --> 00:48:04.180 یک اشتباه وحشتناک از نازکاها بوده 00:48:08.660 --> 00:48:12.940 گیاه کلیدی در این صحرا، درخت «هوارانگو» بوده 00:48:16.860 --> 00:48:20.899 ریشه های این درخت تا 15 متری زمین فرو می روند 00:48:20.900 --> 00:48:24.420 تا به آب برسند - به کلید زندگی 00:48:28.460 --> 00:48:31.379 آبراه‌ها که با سنگ ساخته می شدند 00:48:31.380 --> 00:48:37.140 آب رو از کوهها به این آب انبارها می آوردند که بهشون می گن «پوکیو»ـ 00:48:38.580 --> 00:48:43.420 آب به محصولات می رسید و کاواچوی رو زنده نگه می داشت 00:48:45.420 --> 00:48:50.060 با رشد جمعیت، اونها به غذای بیشتری احتیاج پیدا کردند 00:48:52.380 --> 00:48:55.460 لذا درختان هوآرانگو رو قطع کردند تا برای زراعتشون جا باز کنن 00:48:58.860 --> 00:49:00.140 اشتباه بزرگی بود 00:49:03.180 --> 00:49:05.939 نازکاها نمی دونستند که درختان هوارانگو 00:49:05.940 --> 00:49:08.779 نقشی کلیدی در اکوسیستم صحرا دارند 00:49:08.780 --> 00:49:13.420 ریشه های عمیق این درختان خاک رو -و زندگی نازکاها رو- سر جاش نگه می داشت 00:49:14.860 --> 00:49:19.259 صدها سال، نازکاها «سر» به خدایان تقدیم کردند 00:49:19.260 --> 00:49:20.979 درختان هوارانگو رو قطع کردند 00:49:20.980 --> 00:49:25.539 و به سیستم آب زیرزمینی فوق العاده شون رسیدگی کردند 00:49:25.540 --> 00:49:29.779 آب جاری بود و زندگی هم 00:49:29.780 --> 00:49:33.140 بعد اخبار بدی از آسمون رسید 00:49:35.220 --> 00:49:37.379 اون سال شوم بی‌خورشید 00:49:37.380 --> 00:49:41.579 سال 535 میلادی، جهان رو زیر سایه گرفت 00:49:41.580 --> 00:49:43.619 00:49:43.620 --> 00:49:48.820 بعد نازکاها با سی سال باران معجزه‌آسا روبه‌رو شدند 00:49:50.340 --> 00:49:53.619 بدون ریشه های درختان هوارانگو 00:49:53.620 --> 00:49:55.500 بارون خاک رو شست 00:49:57.060 --> 00:50:02.339 بعد از باران، سی سال خشکسالی در پی اومد 00:50:02.340 --> 00:50:05.540 زمین سخت و بی جان شد 00:50:10.300 --> 00:50:14.699 گفته میشه نازکاها هر چی درمانده تر می شدن 00:50:14.700 --> 00:50:18.579 افراد بیشتری رو از مردم خودشون قربانی می کردن 00:50:18.580 --> 00:50:21.739 و مرتب از اون خطوط خاصشون درست می کردند 00:50:21.740 --> 00:50:24.540 اما هیچ کدوم از اینا جواب نداد 00:50:26.260 --> 00:50:30.779 نازکاها تمام وقت، مشغول سرهای قطع شده بودند 00:50:30.780 --> 00:50:35.420 در حالی که این درختان قطع شده بودند که جواب سئوال بودند 00:50:38.620 --> 00:50:42.739 نازکاها در کوههای آند ناپدید شدند 00:50:42.740 --> 00:50:44.780 و خدایانشون رو هم با خود بردند 00:50:47.420 --> 00:50:55.260 تاریخ پُره از خدایان، ایده ها و تمدنهایی که دوام نیاوردند 00:50:57.100 --> 00:51:01.459 اما درست در همین زمان، سروکله مردمان صحرایی دیگه ای پیدا شد 00:51:01.460 --> 00:51:05.059 که باورهای اونا، آزمون زمان رو با موفقیت پشت سر گذاشت 00:51:05.060 --> 00:51:10.819 اونا این کار رو با ادغام معنویت و سیاست انجام دادند 00:51:10.820 --> 00:51:16.540 -چیزی که مسیحیت رومی آغاز کرده بود- و این ایده رو خیلی بیشتر به پیش بردند 00:51:23.220 --> 00:51:25.899 مکه، 620 سال پس از میلاد 00:51:25.900 --> 00:51:29.179 بر اساس سنتهای اسلامی 00:51:29.180 --> 00:51:33.899 ـ«بلال بن ربح»، برده ای آفریقایی اهل اتیوپی بود 00:51:33.900 --> 00:51:36.579 [الله اکبر] 00:51:36.580 --> 00:51:41.259 او یکی از پیروان پنهانی دینی کاملا تازه بود که به اون اسلام می گفتند 00:51:41.260 --> 00:51:44.979 این دین مثل یهودیت و مسیحیت، به یک خدا 00:51:44.980 --> 00:51:48.539 و به تعداد زیادی از همون پیامبران قدیمی باور داشت 00:51:48.540 --> 00:51:51.260 [الله اکبر] 00:51:57.580 --> 00:52:01.339 مالک «بلال» فردی به نام «امیه ابن خلیف» بود 00:52:01.340 --> 00:52:03.260 یکی از سران قبایل 00:52:06.060 --> 00:52:10.479 دشمنان جدید «امیه»، پیروان واعظ جدیدی به نام محمد بودند 00:52:10.540 --> 00:52:13.779 مرد سرسختی که شاگردانش او رو «پیامبر» می دونستند 00:52:13.780 --> 00:52:16.419 و به کیش او «اسلام» می گفتند 00:52:16.420 --> 00:52:20.379 ـ«اسلام» یعنی «تسلیم در برابر خواست خدا».ـ 00:52:20.380 --> 00:52:22.139 مانند مسیحیت 00:52:22.140 --> 00:52:26.339 محمد هم می گفت همه مردم در نظر خدا برابر هستند 00:52:26.340 --> 00:52:29.739 چه ثروتمند چه فقیر، چه برده چه آزاد 00:52:29.740 --> 00:52:33.259 ـ«امیه» به درستی احساس کرد که این تعالیم 00:52:33.260 --> 00:52:35.539 برای قدرت قبیله ایش مشکل ایجاد می کنند 00:52:35.540 --> 00:52:39.499 و حالا یکی از برده های خودش یعنی «بلال»،ـ 00:52:39.500 --> 00:52:41.739 مخفیانه پیرو محمد شده بود 00:52:41.740 --> 00:52:43.460 [بلال؟!ـ] 00:52:47.580 --> 00:52:49.819 00:52:49.820 --> 00:52:53.499 افراد «امیه»، برده جوان رو کشان کشان به صحرا بردند 00:52:53.500 --> 00:52:56.940 و او رو روی ماسه های داغ خوابوندند 00:53:03.780 --> 00:53:05.059 00:53:05.060 --> 00:53:07.939 او رو به زمین میخ کردند و بهش دستور دادند 00:53:07.940 --> 00:53:12.299 که پیام انقلابی محمد رو انکار کنه 00:53:12.300 --> 00:53:16.939 مثل پرپتوآ در زندان ـ«بلال» هم تسلیم نشد 00:53:16.940 --> 00:53:19.019 [الله اکبر] 00:53:19.020 --> 00:53:21.179 [الله اکبر] 00:53:21.180 --> 00:53:24.300 او فقط مدام می گفت: «خدا بزرگ است»ـ 00:53:26.780 --> 00:53:28.779 [الله اکبر] 00:53:28.780 --> 00:53:30.420 [الله اکبر] 00:53:35.860 --> 00:53:40.859 خشونت نتونست آتش انقلاب معنوی رو متوقف کنه 00:53:40.860 --> 00:53:45.260 این ترفند در روم به شکست انجامید و در عربستان هم همین طور 00:53:55.900 --> 00:54:00.539 اما اخبار شکنجه و ایمان «بلال» به سرعت پخش شد 00:54:00.540 --> 00:54:03.700 یکی از یاران محمد، آزادی او رو خرید 00:54:05.660 --> 00:54:08.260 [الله اکبر] 00:54:10.020 --> 00:54:11.700 [الله اکبر] 00:54:13.340 --> 00:54:15.979 با جسورتر شدن پیروان محمد،ـ 00:54:15.980 --> 00:54:18.899 سران قبائل اونها رو به بیرون از مکه روندند 00:54:18.900 --> 00:54:22.780 مسلمونها بعد از اون به مدینه گریختند و بلالُ هم با خودشون بردند 00:54:25.180 --> 00:54:28.059 ـ«بلال» به ساخت یک مکان ساده کمک کرد 00:54:28.060 --> 00:54:30.699 تا مسلمونها اونجا جمع بشن و نماز بخونن 00:54:30.700 --> 00:54:32.259 نخستین مسجد 00:54:32.260 --> 00:54:36.819 گفته میشه صدای بلال اولین صدایی بود 00:54:36.820 --> 00:54:41.420 که آواز دعوت مسلمانان به نماز رو خوند اذان 00:54:46.700 --> 00:54:47.739 00:55:27.300 --> 00:55:29.739 بلال به لشکر محمد پیوست 00:55:29.740 --> 00:55:34.179 و اونها در پهنه شبه جزیره عربستان، یکی پس از دیگری جنگها رو بردند 00:55:35.860 --> 00:55:39.939 مسلمونها جنگ معنوی 00:55:39.940 --> 00:55:42.019 و جنگ نظامی رو 00:55:42.020 --> 00:55:45.220 با هم درآمیختند 00:55:48.220 --> 00:55:52.860 در نهایت، این دوتا به نظر یکی میومدند 00:55:54.700 --> 00:55:57.860 00:56:00.380 --> 00:56:04.899 لشکر محمد «تهاجم» رو به یک وظیفه دینی تبدیل کرد 00:56:04.900 --> 00:56:08.019 با داشتن یک زبان و یک خدا 00:56:08.020 --> 00:56:13.019 اسلام بسیار سریع تر از مسیحیت یا بودائی گری توسعه یافت 00:56:13.020 --> 00:56:16.860 یه فرقی هست. اسلام در واقع گسترش نیافت 00:56:17.940 --> 00:56:19.500 بلکه منفجر شد 00:56:22.220 --> 00:56:25.019 تا 120 سال پس از مرگ محمد 00:56:25.020 --> 00:56:31.739 پیروان او از آسیای مرکزی تا اسپانیا رو مسلمان کرده بودند و کنترل این سرزمینها رو به دست داشتند 00:56:31.740 --> 00:56:34.620 منطقه ای که حتی از امپراطوری روم هم وسیع تر بود 00:56:37.300 --> 00:56:40.699 برخی از خلاقانه ترین و قدرترین تمدنهای تاریخ 00:56:40.700 --> 00:56:44.379 به نام اسلام ساخته شدند 00:56:44.380 --> 00:56:46.979 00:56:46.980 --> 00:56:53.459 امروز یک و نیم میلیارد نفر در سراسر دنیا به ندای اذان پاسخ می دهند 00:56:53.460 --> 00:56:55.620 سنتی که «بلال» پایه گذار اون بود 00:56:56.860 --> 00:57:00.700 00:57:10.300 --> 00:57:12.739 در این 1000 سال 00:57:12.740 --> 00:57:15.899 متراکم ترین بخشهای کره زمین از نظر جمعیت 00:57:15.900 --> 00:57:20.579 توسط عقاید و ادیان جدید دچار تغییر شدند 00:57:20.580 --> 00:57:24.499 و اثر شوکه کننده و سریع اسلام 00:57:24.500 --> 00:57:29.260 به واقع در راس این بخش تاریخ قرار می گیره 00:57:30.340 --> 00:57:34.259 قدرت شمشیر زیاده 00:57:34.260 --> 00:57:35.859 این یک حقیقت قدیمیه 00:57:35.860 --> 00:57:38.939 قدرت ایمان هم زیاده 00:57:38.940 --> 00:57:40.259 این حقیقت، جدیده 00:57:40.260 --> 00:57:43.899 قدرت شمشیر و ایمان رو بر می دارید و در کنار هم می گذارید 00:57:43.900 --> 00:57:48.340 اون وقت ترسناک ترین قدرت بشری بر روی زمین رو خواهید داشت 00:57:56.140 --> 00:57:58.139 در برنامه بعد ...ـ 00:57:58.140 --> 00:58:00.620 عصر طلایی اسلام 00:58:02.140 --> 00:58:06.580 وایکینگها، بنیانگزاران ملت 00:58:07.580 --> 00:58:10.540 چنگیز خان تاریخ را دوباره می نویسد 00:58:11.860 --> 00:58:16.740 و در کمال تعجب، اروپا پیروز می‌شود 00:58:23.380 --> 00:58:27.099 اگر میخاید بدونید چطور اطلاعات تاریخی رو به دست میاریم،ـ 00:58:27.100 --> 00:58:32.019 می تونید یک کتابچه رایگان سفارش بدید به نام How Do They Know That? 00:58:32.020 --> 00:58:37.099 با این شماره تماس بگیرید 08453660255 00:58:37.100 --> 00:58:42.059 bbc. co. uk/historyیا برید به آدرس 00:58:42.060 --> 00:58:45.140 و لینکهای Open University رو دنبال کنید 00:58:45.200 --> 00:58:56.140 ..:: کانال تلگرام و اینستاگرام بلبل جان ::.. .:: Telegram: @bollbolljan ::. .:: Instagram: @bollbolljan_Com ::. 00:58:56.164 --> 00:59:06.164 بلبل جان مرجع دانلود فيلم و سريال با زيرنويس چسبيده ‏.:: www.bolboljan.net ::.